انواع نژاد گربههای خیابانی؛ معرفی 10 نوع اصلی+ عکس
- سید ابوالفضل موسوی
- گربه ها
این محتوا در تاریخ مرداد 4, 1405 به روزرسانی شده است.
بسیاری از افراد تصور میکنند گربههای خیابانی نژاد مشخصی دارند، اما از نظر علمی بیشتر آنها گربههای بدون شجرهنامه (Mixed یا Moggy) هستند. این گربهها حاصل سالها آمیزش طبیعیاند و به همین دلیل تنوع ظاهری و ژنتیکی زیادی دارند. در عمل، گربههای خیابانی بیشتر بر اساس طول مو و الگوی رنگی دستهبندی میشوند، نه نژاد خالص. در این مطلب رایجترین تیپهای گربههای خیابانی و ویژگیهای ظاهری آنها را همراه با عکس معرفی میکنیم تا بتوانید راحتتر آنها را تشخیص دهید.
خلاصه:
- بیشتر گربههای خیابانی برخلاف تصور عمومی «نژاد خالص» نیستند، بلکه در دسته گربههای بدون شجرهنامه (Domestic / Mixed / Moggy) قرار میگیرند و استاندارد نژادی ثبتشده ندارند.
- تنوع زیاد در رنگ، الگوی پوشش، فرم صورت و جثه آنها نتیجه آمیزش طبیعی در چندین نسل است؛ بنابراین شباهت ظاهری به یک نژاد خاص لزوماً به معنی اصالت نژادی نیست.
- در عمل، برای تشخیص و معرفی گربههای خیابانی از معیارهایی مثل طول مو (کوتاه، نیمهبلند، بلند) و الگوی رنگ (تابی، کالیکو، یکدست، دورنگ و …) استفاده میشود، نه نام نژادهای رسمی ثبتشده.
مشاوره رایگان با دامپزشک
سوالات سلامتی، تغذیه، رفتار و مراقبت پتتان را آنلاین بپرسید و سریع از دامپزشک راهنمایی بگیرید.
منظور از گربه خیابانی چیست؟
برای درک درست از نژاد گربه خیابانی، ابتدا باید تعریف علمی آنها را بدانیم. در علم رفتارشناسی حیوانات، هر گربهای که در خیابان زندگی میکند لزوماً یکسان نیست. طبق منابع آنها معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- گربههای ولگرد (Stray Cats): اینها گربههایی هستند که زمانی اهلی بودهاند یا در محیطی نزدیک به انسانها بزرگ شدهاند اما اکنون گم شده یا رها شدهاند. آنها معمولاً به انسانها عادت دارند و ممکن است با کمی صبر دوباره به زندگی خانگی برگردند.
- گربههای فرال یا وحشی (Feral Cats): این گربهها هرگز با انسان تماس نزدیک نداشتهاند یا آنقدر از انسان دور بودهاند که خوی وحشی پیدا کردهاند. آنها از انسان میترسند و رام کردن آنها بسیار دشوار است.
نکته مهم اینجاست که از نظر “ژنتیک و نژاد”، تفاوتی بین گربه ولگرد و فرال وجود ندارد؛ تفاوت تنها در رفتار و اجتماعی بودن آنهاست.
آیا گربههای خیابانی نژاد مشخص دارند؟
وقتی میپرسید گربه خیابانی از چه نژادی است، پاسخ علمی کمی پیچیده است. در دنیای گربهشناسی، کلمه “نژاد” (Breed) به گروهی از گربهها اطلاق میشود که ویژگیهای ظاهری و رفتاری یکسانی دارند و شجرهنامه آنها ثبت شده است (مانند پرشین، مینکون یا سیامی).
اما گربههای خیابانی در دستهای به نام گربههای بدون نژاد (Non-pedigreed) یا در اصطلاح عامیانه “موگی” (Moggy) قرار میگیرند. آنها حاصل قرنها آمیزش آزادانه و انتخاب طبیعی هستند. این یعنی طبیعت (و نه انسان) تعیین کرده که کدام گربهها جفتگیری کنند. نتیجه این فرآیند، ایجاد گربههایی با “خزانه ژنتیکی” بسیار متنوع، سالم و مقاوم است.
اگر به شناخت دقیقتر دنیای گربهها علاقهمندید، پیشنهاد میکنیم ابتدا مقاله جامع انواع نژاد گربه؛ معرفی کامل 20 نژاد برتر جهان (راهنمای انتخاب) را مطالعه کنید تا با نژادهای خالص آشنا شوید.
انواع گربههای خیابانی بر اساس ظاهر
از آنجا که نمیتوانیم برای گربههای خیابانی نژاد خاصی (مثل رگدال یا اسکاتیش) تعیین کنیم، انجمنهای بینالمللی دامپزشکی آنها را بر اساس طول مو طبقهبندی میکنند. این دقیقترین روش علمی برای دستهبندی آنهاست:
1. گربههای مو کوتاه اهلی (Domestic Shorthair – DSH)
این گروه رایجترین نوع گربه در سراسر جهان و به ویژه در ایران است. حدود 90 تا 95 درصد از انواع گربههای خیابانی را گربههای DSH تشکیل میدهند. دلیل علمی این موضوع این است که ژن “موی کوتاه” یک ژن غالب است.
ویژگیها: این گربهها دارای پوشش بدنی متراکم و کوتاه هستند که نیاز به نظافت کمی دارد. آنها معمولاً شکارچیان ماهری هستند و به دلیل تطابقپذیری بالا با محیطهای شهری شلوغ و گرم، بقای بهتری دارند. شخصیت آنها میتواند از بسیار مهربان تا کاملاً مستقل متغیر باشد.
2. گربههای مو بلند اهلی (Domestic Longhair – DLH)
دیدن یک گربه خیابانی بلند مو کمتر اتفاق میافتد اما صحنهای بسیار زیباست. ژن موی بلند مغلوب است، به این معنی که گربه باید این ژن را از هر دو والد خود دریافت کند تا موهایش بلند شود.
ویژگیها: این گربهها دارای یال دور گردن (Ruff) و دمی پفدار هستند. گربههای DLH در مناطق سردسیر بیشتر دیده میشوند زیرا پوشش آنها گرمای بدن را حفظ میکند. نگهداری از آنها در خیابان سختتر است زیرا موهایشان ممکن است گره بخورد و باعث مشکلات پوستی شود. بسیاری از مردم به اشتباه فکر میکنند اینها نژاد پرشین هستند، اما ساختار صورت آنها (که معمولاً کشیده است) تفاوت آنها را با پرشینهای صورتتخت نشان میدهد.
3. گربههای مو متوسط اهلی (Domestic Medium Hair – DMH)
این دسته کمتر شناخته شده است. این گربهها موهایی دارند که نه کاملاً کوتاه است و نه آنقدر بلند که روی زمین کشیده شود. آنها معمولاً دارای پوشش دو لایه (Double Coat) هستند که آنها را در برابر سرما و آب مقاوم میکند.
دستهبندی بر اساس طرح و رنگ (اشتباهات رایج نژادی)
بسیاری از افراد الگوهای رنگی را با نژاد اشتباه میگیرند. مثلاً فکر میکنند “گربه پلنگی” یک نژاد است. در اینجا رایجترین طرحهایی که در نژاد گربههای ولگرد دیده میشود را بررسی میکنیم:
- گربه تبی (Tabby): معروفترین طرح در گربههای خیابانی است که خطوط راه راه، خالخالی یا پیچخوردگی روی بدن دارند. ویژگی بارز آنها علامت ‘M’ روی پیشانی است. این طرح بهترین استتار در طبیعت محسوب میشود.
- گربه تاکسیدو (Tuxedo): گربههای سیاه و سفیدی که گویی کت و شلوار رسمی پوشیدهاند. این گربهها از نظر ژنتیکی معمولاً باهوش و پرانرژی توصیف میشوند، اما تاکسیدو فقط یک الگوی رنگی است، نه نژاد.
- گربه کالیکو و لاکپشتی (Calico & Tortoiseshell): گربههای سه رنگ یا سیاه و نارنجی که تقریباً همیشه (99.9%) ماده هستند. این ویژگی به دلیل کروموزومهای جنسی است و دیدن این طرح در گربههای نر بسیار نادر و معمولاً نشانه عقیم بودن آنهاست.
- گربههای یکدست (Solid): گربههایی که کاملاً سیاه، سفید یا نارنجی هستند. گربههای نارنجی (Orange Tabby) معمولاً نر هستند و شخصیت بسیار اجتماعی و خونگرمی دارند.
نژاد گربههای خیابانی ایران
ایران به عنوان خاستگاه گربه پرشین، تاریخچهای غنی در دنیای گربهها دارد. با این حال، نژاد گربههای خیابانی ایران (Persian Street Cats) با گربه پرشین کلاسیک متفاوت است. گربههای خیابانی در شهرهای ایران مانند تهران، اصفهان و شیراز، عمدتاً از نوع DSH هستند.
مطالعات نشان میدهد که گربههای بومی فلات ایران دارای تنوع ژنتیکی بسیار بالایی هستند. آنها طی قرنها زندگی در کنار انسانها در بازارهای سنتی و کوچهها، به هوش اجتماعی بالایی دست یافتهاند. گاهی در میان آنها گربههایی با موهای بلندتر یا صورتهای گردتر دیده میشود که نشاندهنده آمیزش گربههای نژاددار رها شده با جمعیت بومی در گذشته است.
با نگاهی دقیق، علمی و ژنتیکی به جمعیت گربههای خیابانی ایران (Domestic Cats of the Iranian Plateau) نگاه کنیم. گربههای خیابانی ایران، از نظر علمی به عنوان گربههای بومی مو کوتاه (DSH)، مو متوسط (DMH) و مو بلند (DLH) طبقهبندی میشوند. گنجینه ژنی (Gene Pool) این گربهها در فلات ایران به دلیل تلاقیهای تاریخی با نژادهای بومزاد منطقه نظیر پرشین، آنقوره ترکی و وان ترکی، و همچنین نژادهای وارداتی مثل سیامی، تنوع ژنتیکی و فنوتیپی فوقالعادهای دارد.
در ادامه، ۱۰ تیپ ژنتیکی و فنوتیپی گربههای خیابانی که بیشترین فراوانی نسبی را در زیستبومهای شهری ایران (به ویژه کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان و شیراز) دارند، بر اساس مکانیسمهای ژنتیکی و جفتژنها (Loci) بررسی میکنیم.
۱. تیپ ببری یا مکرل تبای (Mackerel Tabby)

- نام علمی ژنتیکی: Wild-Type Tabby Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: ژن آگوتی (A) و آلل بارز مکرل (TaM) در لوکوس Tabby. فرمول ژنتیکی غالب: A−TaM−
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: این تیپ، فنوتیپ وحشی (Wild-type) گربهسانان و جد آنها یعنی گربه وحشی آفریقایی (Felis lybica) است. ژن آگوتی باعث ایجاد نوارهای تیره و روشن روی هر تار مو (Ticking) میشود. در این فنوتیپ، خطوط عمودی موازی و باریک شبیه به خطوط ببر روی بدن و نشان حرف M روی پیشانی گربه شکل میگیرد.
- فراوانی در ایران: این فنوتیپ پایدارترین و فراوانترین فنوتیپ در زیستبومهای ایران است، زیرا به دلیل استتار عالی در محیطهای خاکی و سنگی ایران، بقای بالایی دارد.
۲. تیپ تافتهای یا تبای کلاسیک (Classic / Blotched Tabby)

- نام علمی ژنتیکی: Blotched Tabby Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل مغلوب کلاسیک (tb) در لوکوس Tabby. فرمول ژنتیکی: A−tbtb
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: در این فنوتیپ، خطوط مکرل به لکهها و الگوهای مارپیچی و دوار بزرگ (شبیه به سنگ مرمر یا تار عنکبوت) در پهلوهای گربه تبدیل میشوند. سه خط ضخیم نیز در امتداد ستون فقرات کشیده میشود.
- فراوانی در ایران: این جهش ژنتیکی که منشأ تاریخی آن را به نواحی بریتانیا و اروپا نسبت میدهند، در ایران نیز به وفور در ترکیب با ژنهای دیگر دیده میشود.
۳. تیپ حنایی یا نارنجی (Orange / Ginger)

- نام علمی ژنتیکی: Sex-linked Orange Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل بارز O روی کروموزوم جنسی X. فرمول ژنتیکی در نرها: XOY و در مادهها: XOXO
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: ژن O باعث تولید رنگدانه فئوملانین (رنگدانه قرمز/نارنجی) به جای یوملانین (رنگدانه سیاه/قهوهای) میشود. از آنجا که این ژن وابسته به جنس است، گربههای نارنجی خیابانی در ایران به طور آماری بیشتر نر هستند (حدود ۸۰٪ نر و ۲۰٪ ماده). تمام گربههای نارنجی فاقد آلل غیرآگوتی (a) فعال در سنتز رنگدانه هستند، بنابراین همگی به صورت تبای (خطدار) دیده میشوند و گربه نارنجی کاملاً یکدست وجود ندارد.
- فراوانی در ایران: فراوانی نسبی بسیار بالایی در پارکها و مناطق مسکونی ایران دارد.
۴. تیپ کالیگو و لاکپشتی (Calico & Tortoiseshell)

- نام علمی ژنتیکی: Tortoiseshell and Calico (Mosaic Expression)
- لوکوس و آلل ژنتیکی: ناهمگونبازی (Heterozygosity) در لوکوس O روی کروموزومهای X در گربههای ماده. فرمول ژنتیکی: XOXo (در کالیگو با حضور ژن لکهگذاری سفید S− همراه است).
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: این فنوتیپ تقریباً همیشه در گربههای ماده دیده میشود (مگر در موارد نادر سندروم کلاینفلتر XXY). به دلیل پدیده غیرفعال شدن تصادفی یکی از کروموزومهای X در دوران جنینی (Lyonization)، برخی نواحی پوست رنگدانه نارنجی و برخی دیگر رنگدانه سیاه تولید میکنند. اگر ژن لکهگذاری سفید (S) وجود داشته باشد، گربه سه رنگ (کالیگو) میشود؛ در غیر این صورت، ترکیب درهمتنیده سیاه و نارنجی (لاکپشتی یا تورتویسشل) شکل میگیرد.
- فراوانی در ایران: یکی از آشناترین فنوتیپهای گربههای ماده در خیابانهای ایران است.
۵. تیپ تاکسیدو و دو-رنگ (Tuxedo & Bicolor)

- نام علمی ژنتیکی: Piebald White Spotting Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل بارز نیمه غالب S در لوکوس Spotting. فرمول ژنتیکی: S− (هموزایگوت SS لکههای سفید بیشتری نسبت به هتروزایگوت Ss ایجاد میکند).
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: ژن سفید ساز (S) مانع از مهاجرت ملانوسیتها (سلولهای تولیدکننده رنگدانه) به تمام نقاط بدن در دوران جنینی میشود. در فنوتیپ تاکسیدو، ملانوسیتها به پشت و سر میرسند اما به سینه، شکم و پنجهها نمیرسند و ظاهری شبیه به کت و شلوار رسمی ایجاد میکنند. در فنوتیپهای دو رنگ دیگر (مانند گربههای سیاه و سفید یا نارنجی و سفید)، نسبت رنگ سفید متغیر است.
- فراوانی در ایران: این الگو در بیش از ۴۰ درصد جمعیت گربههای شهری ایران بروز فنوتیپی دارد.
۶. تیپ سفید غالب (Dominant White)

- نام علمی ژنتیکی: Epistatic Dominant White
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل بارز فوقالعاده قوی W در لوکوس White. فرمول ژنتیکی: W−
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: این ژن یک ژن برتر (Epistatic) است؛ یعنی حضور یک کپی از آلل W، بیان تمام ژنهای رنگی دیگر را کاملاً سرکوب میکند و گربه به طور کامل سفید برفی میشود. این ژن با نقص در توسعه ستیغ عصبی (Neural Crest) مرتبط است که میتواند منجر به تخریب حلزون گوش و نهایتاً ناشنوایی (به خصوص در گربههایی با چشمهای آبی یا جفتچشم غیرهمسان/تا به تا) شود.
- فراوانی در ایران: فنوتیپ سفید در گربههای خیابانی ایران (به ویژه شهرهایی با سابقه تاریخی جفتگیری با نژادهای وان و آنقوره) شیوع چشمگیری دارد. تلاقیهای پی در پی خیابانی باعث شده پدیده ناهمرنگی عنبیه (Heterochromia – یک چشم آبی و یک چشم سبز/عسلی) در گربههای خیابانی سفید ایران زیاد دیده شود.
۷. تیپ بلو یا خاکستری یکدست (Dilute Blue / Maltese)

- نام علمی ژنتیکی: Dilute Black Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل مغلوب رقیقکننده رنگ (d) در لوکوس Dilution. فرمول ژنتیکی: dd همراه با آللهای غیرآگوتی (aa). فرمول کلی: aadd
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: ژن رقیقکننده باعث تجمع غیریکنواخت و چسبیدن ذرات رنگدانه یوملانین (سیاه) در ساقه مو میشود. این پدیده از نظر اپتیکی نوری را منعکس میکند که به رنگ خاکستری مایل به آبی (Slate Grey / Blue) دیده میشود. فنوتیپی شبیه به نژادهای روسی یا بریتانیایی موکوتاه.
- فراوانی در ایران: به طور سنتی در مناطق مرکزی و سردسیر ایران به عنوان یک فنوتیپ مقاوم و بومی گزارش شده است.
۸. تیپ کالرپوینت یا سیامینما (Colorpoint Restriction)

- نام علمی ژنتیکی: Temperature-sensitive Albinism
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل مغلوب و جهشیافته cs در لوکوس Color (ژن تایروسیناز). فرمول ژنتیکی: cscs
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: این آلل آنزیم تایروسیناز (مسئول تولید رنگدانه) را به دما حساس میکند. این آنزیم در دمای گرم بدن (تنه) غیرفعال است (موها روشن/کرم میمانند) اما در نقاط سردتر بدن مانند گوشها، پوزه، دست و پا و دم فعال میشود و رنگدانه تیره تولید میکند. همچنین این گربهها همگی چشمهای آبی دارند.
- فراوانی در ایران: حضور این فنوتیپ در بین گربههای خیابانی ایران ناشی از رهاسازی یا فرار گربههای نژاد سیامی در دهههای گذشته و ادغام ژنتیکی آنها با جمعیت بومی است.
۹. تیپ پرشیننما یا موبلند بومی (Domestic Longhair – DLH)

- نام علمی ژنتیکی: Longhair Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل مغلوب موی بلند (l) در ژن فاکتور رشد فیبروبلاست ۵ (FGF5). فرمول ژنتیکی: ll
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: جهش در ژن FGF5 باعث میشود چرخه رشد مو (فاز آناژن) بسیار طولانیتر شود و موها قبل از ریزش، رشد زیادی داشته باشند. در فلات ایران به دلیل منشأ تاریخی گربه پرشین (Persian Cat) و گربه آنقوره، خزانه ژنتیکی گربههای خیابانی به شدت تحت تأثیر آلل مغلوب l قرار دارد. این گربهها دارای پوزههایی کشیدهتر از پرشینهای مدرن (تیپ کلاسیک یا دالفیس) اما پوشش مویی بسیار پرپشت و یالمانند هستند.
- فراوانی در ایران: در کلانشهرهای ایران به وفور یافت میشوند و اغلب مردم به اشتباه آنها را «پرشین خیابانی» مینامند.
۱۰. تیپ مشکی یکدست (Solid Black)

- نام علمی ژنتیکی: Melanistic / Non-Agouti Phenotype
- لوکوس و آلل ژنتیکی: آلل مغلوب غیرآگوتی (a) در لوکوس Agouti. فرمول ژنتیکی: aa
- مکانیزم ژنتیکی و فنوتیپ: آلل مغلوب a مانع از نوسان و تغییر رنگ در طول رشد مو میشود، به این معنی که ملانوسیتها به طور یکنواخت فقط رنگدانه سیاه (یوملانین) تولید میکنند. این امر الگوی تبای زیرین گربه را میپوشاند (اگرچه در تولگی یا زیر نور مستقیم آفتاب، الگوی تبای شبحگون یا Ghost Tabby آنها ممکن است کمی نمایان شود).
- فراوانی در ایران: فراوانی متوسطی دارد و به دلیل خرافات بومی در برخی مناطق، متأسفانه رفتارهای حمایتی کمتری نسبت به این فنوتیپ صورت میگیرد.
تفاوت گربههای خیابانی با گربههای نژاددار
اگر قصد سرپرستی دارید، دانستن تفاوت گربه خیابانی و گربه نژاددار بسیار حیاتی است. این تفاوتها فراتر از ظاهر هستند:
| معیار | گربه خیابانی (DSH/DLH) | گربه نژاددار (Pedigree) |
|---|---|---|
| سلامت و ایمنی | بسیار مقاوم؛ بیماریهای ژنتیکی کمتر (به دلیل تنوع ژنی) | مستعد بیماریهای خاص نژادی (مثل مشکلات کلیوی در پرشین) |
| هوش و بقا | هوش خیابانی بالا، حل مسئله قوی | معمولاً وابسته به انسان و کمتوان در محیط بیرون |
| طول عمر | در صورت نگهداری در خانه: 15 تا 20 سال | متغیر (بسته به نژاد بین 10 تا 15 سال) |
| هزینه اولیه | اغلب رایگان (واگذاری) | هزینه خرید بالا |
سخن آخر
در اغلب موارد، گربههای خیابانی نژاد خالص و ثبتشده ندارند و در گروه گربههای بدون شجرهنامه قرار میگیرند. تنوع ظاهری بالای آنها نتیجه آمیزش طبیعی در نسلهای مختلف است، نه تعلق به یک نژاد مشخص.
برای شناسایی این گربهها باید به ویژگیهای ظاهری مثل طول مو، الگوی رنگ و تیپ بدنی توجه کرد، نه نام نژادهای رسمی. اگر شباهتی به یک نژاد خاص دیده میشود، بدون مدارک ژنتیکی یا شجرهنامه نمیتوان درباره اصالت آن با قطعیت نظر داد.
سوالات متداول درباره نژاد گربههای خیابانی
1. گربه خیابانی از چه نژادی است؟
گربههای خیابانی نژاد خالص نیستند و ترکیبی از ژنهای مختلفاند. علمیترین نام برای آنها “مو کوتاه اهلی” (DSH) یا “مو بلند اهلی” (DLH) است که به طول موی آنها اشاره دارد نه نژادشان.
2. آیا گربه خیابانی برای نگهداری مناسب است؟
بله، صد در صد. گربههای خیابانی که واکسینه و عقیم شوند، حیوانات خانگی فوقالعادهای هستند. آنها معمولاً کمتر بیمار میشوند و محبت زیادی به سرپرست خود نشان میدهند.
3. آیا گربههای خیابانی دورگه هستند؟
بله، تقریباً همه آنها دورگه (Mix) محسوب میشوند. اصطلاح “گربه خیابانی دورگه” به گربهای اشاره دارد که حاصل ترکیب چندین نسل گربه با ویژگیهای متفاوت است که باعث سلامتی بیشتر آنها میشود.
4. گربه خیابانی ایرانی چه فرقی با بقیه دارد؟
گربههای خیابانی در ایران از نظر ژنتیکی به گربههای منطقه خاورمیانه و آناتولی شبیه هستند. آنها جثهای متوسط، عضلانی و بسیار باهوش دارند و تنوع رنگی در آنها بسیار زیاد است.
5. آیا گربه خیابانی نژاد حساب میشود؟
خیر، کلمه “خیابانی” توصیفکننده نژاد نیست. در شناسنامه این گربهها معمولاً عبارت “میکس” یا “DSH” درج میشود.

چگونه به سگ یاد بدهیم دست بدهد؟ در این ویدیو یاد میگیرید چگونه به سگ خود حرکت «دست بده» را به روشی ساده و …